|
e-mail: info@heerlijkheidborculo.nl
Introductiepagina |
Stad en Heerlijkheid Borculo
De
Eibergse Berkelhaven |
In 2004 kreeg Eibergen na
ruim 230 jaar zijn Berkelhaven aan de Whemerdijk terug. Weliswaar niet exact op
de oude plek, want de bebouwing verhinderde dat. Het haventje werd gecompleteerd
door een havenkraan, die een replica is van het exemplaar dat in de vroege
negentiende eeuw in Lochem gestaan moet hebben. Maar de stad Eibergen heeft al
eerder een kraan gehad. De oprichting van de tweede Berkelcompganie in 1769 moet
geleid hebben tot een zeker optimisme bij het toenmalige stadsbestuur. Kennelijk
waren er hoge verwachtingen over de betekenis van de interregionale handel en de
plaats van Eibergen daarin in het bijzonder door de oprichting van de
Berkelcompagnie. Reden waarom de plaatselijke overheid het wel aandurfde de
kosten voor het aanbrengen van de haveninfrastructuur voor zijn rekening te
nemen, zoals blijkt uit de stadsrekeningen vanaf 1771. In die jaren werd de
Whemerdijk opgehoogd en aan het eind ervan werd een kraan geplaatst. In 1771
vermeldde de rekening een past van 41 gulden en 6 stuivers voor "den kraan op
den zoogenaamden Weemerdijk". De pacht bracht dat jaar nog 1 gulden en 7
stuivers op. Het volgende jaar gaf pachter H. ter Weeme al 9 gulden en 10 stuivers.
In de volgende jaren ging het snel bergafwaarts: dalende pachtopbrengsten en
stijgende onderhoudskosten. In 1773 moest er
al 3 gulden en 15 stuivers voor een nieuw touw gegeven worden en in juli van dat
jaar 10 gulden en 16 stuivers voor een nieuwe ketting. De kraan kon niet
kostendekkend geëxploiteerd worden. Ook het gebruik dat de schippers ervan
maakten viel tegen, zodat Ter Weeme in 1774 nog maar 2 gulden aan pacht wilde
geven. Na 1774 zijn er dan ook geen gegevens meer te vinden over de exploitatie
van de havenkraan te Eibergen.
Kaart van de Berkel ten noorden van het dorp Eibergen, na 1840. Het weggetje langs de "R.C. Kerk" (donkerblauw, links) is de Whemerdijk. Ten noorden daarvan bevindt zich een uitstulping in de Berkel, dat de haven geweest is. Daar werd in 1771 een kraan geplaatst. Op het kaartje zijn ook de oude en nieuw infrastructuur bij de Berkelovergang in Mallem goed zichtbaar. De nieuwe brug over de Berkel werd gebouwd in 1837. Een belangrijke rol bij de totstandkoming was weggelegd voor de Eibergse textielfabrikant Bouquié, die op de noordoever een fabriek had gebouwd. Deze fabriek staat er nog steeds. De oude route richting Haaksbergen en Neede ging echter over de Polbrug en dan ten oosten van de fabriek langs de Schephorst (Joodse begraafplaats) en vandaar verder Mallem in. De nieuwe route, die overigens voortgezet in de Needseweg zou in de twintigste eeuw uitgroeien tot een belangrijke schakel in de verbinding tussen de Achterhoek en Twente.
Eibergen: thuishaven van veel Berkelschippers
Het waren natuurlijk geen grote schuiten die de Berkel bevoeren. De rivier, smal,
zeer bochtig, vaak ondiep en met vele lage bruggen, leende zich daar niet voor.
Tussen Haarlo en Borculo en tussen Eibergen en Rekken op de zogenaamde
Harinkhorst, waren beruchte ondiepten. Anderzijds om bijvoorbeeld onder lage
bruggen door te komen werden de vaartuigen half vol water geschept.
Hoe hoger stroomopwaarts men kwam, hoe kleiner het tonnage was. Exacte cijfers
hebben we eerst van W.C.A. Staring die hiernaar in de jaren '40 van de
negentiende eeuw een onderzoek heeft ingesteld. In 1844 voeren vier schippers
uit Lochem met een "open somp" op de Berkel en elf Borculose schippers (H.
Derksen, H. Schatten, J. Berenpas, A. Endeman, J. Mullers, A. ter Weeme, W.
Schuizeman, A. Dinkelman, H. Schuurlink, H. Wormeester en F. Derksen). De
Lochemers hadden respectievelijk 1 zomp van 7 ton, 1 van 9 ton en 2 van 10 ton.
Bij de Borculoërs zakte het al af: 3 x 7 ton, 6 x 8 ton en 2 x 9 ton. Zoals te
verwachten sloten de Eibergse schippers de rij. Maar liefst 52 schippers hadden
hun thuishaven in de [gemeente] Eibergen. Daarvan hadden 33 schuiten een tonnage
van 7 ton, 16 van 8 ton en 3 van 9 ton.
De replica van de Berkelzomp te Borculo is ontleend aan een tekening van W.C.A.
Staring van een Vredense Berkelzomp die in hij december 1843 in Zutphen aantrof. Het was
een zomp met een inhoud van 8 ton.