Stad en Heerlijkheid Borculo

De Berkel

"Ik kies de beemden en 't geboomt,
Daer 't versche water lieflijk stroomt,
Daer zet ik neer, om wat te rusten,
Of ga al wandlend mij verlusten
En sie in vreugd mijns herten dan
Het schoon gebouw des hemels an"
(Willem Sluiter, 1627-1673)

Oude schrijfwijzen
De naam in het dialect
Betekenis van de naam
De Berkel als naamgever
Watermolens
De enterhaken in het stadswapen van Borculo
De Berkel in beeld
De Eibergse Berkelhaven
De Berkel in kaarten
De Berkel in documenten

Enkele oude schrijfwijzen:
1316: Bercle (Coesfeld)
1322: Bercla (Vreden)
1354: an der Bercle (Vreden)
1363: Berclo (Coesfeld)
1422: die Berkel (Zutphen)
1465: Berckel (Zutphen)
1481: Berckel (Vreden)
ca. 1540: Berckel (Lochem)

In het dialect:
In het (Eibergse) dialect wordt de Berkel steevast de Bekke (beek) genoemd. Maar dit is bepaald geen uniek gegeven. Onder Vreden heet ze "die Bääke". Iedereen die in de buurt van een beek woonde noemde die de bekke. Minder vaak wordt de rivier de Barkel genoemd.

Betekenis van de naam
"Berkel" is de officiële naam in Nederland en Duitsland. Het is een zelfstandig naamwoord van het vrouwelijk geslacht. In het algemeen wordt de naam afgeleid van het Germaanse woord "birko", dat in het middelnederduits als "berk" werd geschreven. Het had de betekenis van berk (berkenboom), Etymologisch wordt het woord verklaard als "helder, licht, dus de lichte, met de lichte stam". Nu is het onwaarschijnlijk dat de rivier genoemd is naar de berkenboom of berkenbossen, die hier niet massaal voorkwamen. Eerder zou een verband gezocht moeten worden met de kwaliteiten van het water dat er door stroomde en dat associaties opriep met de bast van de berk: helder en licht. De uitgang -el komt in oude Europese riviernamen vaak voor, zodat we daar geen bijzondere betekenis aan hoeven te hechten. Een tweede optie is een vernoeming naar de buurschap Borclo tussen Haarlo en Geesteren, waarnaar de heren van Borculo zich hebben genoemd en waaraan ook Borculo zijn naam te danken heeft. Voor deze optie pleit dat de Berkel deels een door mensenhand gevormde rivier is. Tussen Haarlo en de Borculose watermolen is ergens in de Middeleeuwen een nieuwe Berkeltak gegraven, juist door de buurschap Borclo, langs het kasteel Borculo tot de verbinding met de benedenloop van de oude Grolse Beek, beneden de Borculose watermolen.

Boven: Het watermolencomplex te Borculo, voorjaar 2004. Rechts Berkelzomp de Jappe. Deze molen is waarschijnlijk in de 16e eeuw gesticht door de heer van Borculo.  De nieuwe gemeente Berkelland heeft een waterrad opgenomen in het logo.

De Berkel is een rivier van uitersten. Met moeite was hij soms bevaarbaar te maken en dat niet eerder dan circa 1600. De oprichting van twee Berkelcompagnieën heeft economisch niet veel zoden aan de dijk gezet, maar is wel medebepalend geweest voor de romantiek rond de Berkelscheepvaart.  Overigens werd die romantiek in de jaren '60 en '70 van de vorige eeuw veel geweld aan gedaan door de derde Berkelverbetering, die de rivier op veel plaatsen het aanzien van een kanaal gaf. Hieronder de situatie tussen Haarlo en Eibergen (vanaf de Stokkersbrug).

Onder: Het verdeelwerk bij Haarlo. Links de aftakking naar Borculo, rechts het begin van de Bolksbeek, die de oorspronkelijke benedenloop van de Berkel geweest moet zijn. Zou er geen stuw zijn geweest, dan zou al het water niet over Borculo stromen, maar langs Geesteren en Gelselaar richting noordwesten.

De Berkel als naamgever
In het Berkeldal zijn veel boerijen te vinden met het element "beek". In Olden Eibergen is er een boerderij Beezebekke (Biezebeek) en in Haarlo was er een boerderij Overbekkink, In Rekken bestond ooit de boerderij Meerbekke. Zelden is de Berkel naamgever geworden van een stuk grond. De benaming Berkeles voor een deel van de Geesterense Es (notabene niet grenzend aan de Berkel), is wel een uitzondering. Pas in de twintigste eeuw werd de Berkel bron van inspiratie voor vele projecten  zoals de voormalige electriciteitsmaatschappij De Berkelstreek (gevestigd in Borculo), de wijk Berkellanden en de straatnaam Berkel Esch (overigens historisch onjuist) in Eibergen, Overberkel voor het industrieterrein in Borculo, Berkelpalace voor een horecagelegenheid bij de Hambroekplas in Borculo, Berkelstad (Borculo), Berkelstadradio (lokale zender Borculo), Berkelland FM (lokale Eibergen, Neede). Voorlopig hoogtepunt is wel de benaming voor de nieuwe gemeente Berkelland, die een fusie is van de gemeenten Borculo, Eibergen, Neede en Ruurlo. Gezegd moet echter worden dat Ruurlo grotendeels niet in het stroomgebied van de Berkel ligt en ook historisch geen banden met deze rivier heeft.

Het stroomgebied van de Berkel en overstromingen in 1845
Het stroomgebied van de Berkel werd voor het eerst nauwkeurig vastgelegd door Willem Staring, die in 1845 in opdracht van Gedeputeerde Staten van Gelderland het Verslag over den toestand der Berkel en ontwerp tot verbetering van die rivier . Op één van de kaarten, die als bijlage bij het boek verschenen, is het stroomgebied weergegeven met de gebieden die in maart 1844 overstroomden. Op de kaart is het stroomgebied grof gearceerd en de overstroomde gebieden zijn fijn gearceerd. Hoe bedreigend dat water voor Borculo was, blijkt uit bijgaand "Naauwkeurig verslag van den Berkelvloed in de maand october 1843 in de gemeente Borculo", waargenomen door de burgemeester.