Stad en Heerlijkheid Borculo

De voogdij Beltrum

Inhoud:

Zie ook:
Belastingheffing in de Heerlijkheid Borculo

Terug naar:
Gebiedspagina
Geschiedenispagina
Introductiepagina
Stichting Stad en Heerlijkheid Borculo

e-mail: info@heerlijkheidborculo.nl

 Geschiedenis en gebied
Tot 1795  was Beltrum een van de vier voogdijen in de heerlijkheid Borculo. De voogdij bestond uit de buurschappen Beltrum, Lintvelde, Avest en Zwolle. Deze vier buurschappen behoorden kerkelijk tot Groenlo.
Uit de voogdij Beltrum ontstond in 1795 de gemeente Beltrum, die bestaan heeft tot 1819. In genoemd jaar werd de gemeente opgeheven en bij Eibergen gevoegd. Als kadastrale gemeente bestaat Beltrum nog steeds. Uit 1867 dateert de bekende gemeentekaart van J. Kuyper. Deze toont de kadastrale gemeente Beltrum.

De kaart van J. Kuyper uit 1867 met de kadastrale gemeente Beltrum.


De huidige gemeentegrenzen van Eibergen zijn in grote lijnen die van de oude voogdijen Eibergen en Beltrum.
Als enige van de Borculose voogdijen was er in Beltrum geen dorps- of buurschapskern te vinden. Een kapel die als middelpunt van zo'n dorp had kunnen fungeren is er in Beltrum niet geweest. Pas in het midden van de vorige eeuw ontstond de parochie Beltrum (met de buurschappen Beltrum (gedeeltelijk), Lintvelde en Avest (gedeeltelijk). Deze kerk werd in 1846-1847 gebouwd in het geografische middelpunt van genoemde buurschappen en in 1853 verheven tot zelfstandige parochiekerk. Eerst toen ontstond geleidelijk aan het dorp Beltrum.
De voogdij Beltrum bestond uit vier marken die overeenkwamen met de vier buurschappen. Erfmarkerichter was de heer van Borculo. Deze marken hielden op onregelmatige tijdstippen gezamenlijke vergaderingen. De marken van Beltrum en Lintvelde hadden bovendien nog rechten in het Ruurlose of Herenbroek.

Enkele oude boerderijnamen uit 1188
 Graaf Hendrik van Dahl, door huwelijk met de Diepenheimse erfdochter Regenwice, heer van Diepenheim geworden, liet omstreeks 1188 een register aanleggen van al zijn bezittingen. Dat waren er erg veel. Aan deze lijst zijn in latere jaren nog goederen toegevoegd, zodat het niet zeker is dat elk in de lijst voorkomende goed of recht ook daadwerkelijk in 1188 tot de bezittingen van Diepenheim behoorde. In 1331 verkocht een nazaat de heerlijkheid Diepenheim met alles wat er bij hoorde aan de bisschop van Utrecht. Sommige goederen zijn meegegaan naar Utrecht, andere kwamen in particuliere handen terecht. Dat gold bijvoorbeeld ook voor een deel het Beltrumse erf Horstwijk. Klein- of Luttik Horstwijk bleef Utrechts (vanaf het eind van de 16e eeuw Overstichts of Overijssels), Groot Horstwijk kwam in handen van de heren van Nettelhorst. In de 17e eeuw had het zelfs korte tijd de status van havezate (riddermatig goed).

Onder: fragment uit de goederenlijst van graaf Hendrik van Dahl, heer van Diepenheim

De tekst is in het latijn, de "wereldtaal" van de hoge middeleeuwen. In de bovenste vijf regels staat: "Item ibidem domus Marbeke [het erve Marbeke, in Rekken], item in parrochia [parochie of kerspel] Gronlo domus Hissekinc, domus Rothmundinc [Roeterdink, Rotink] et quidam agri apund Gronlo [zekere akkers bij Groenlo], item Wiscekinc [Wassink, onder Vragender?], item Helmerkin [Helmerkink, Hemmink?], item bona [goed] dicta [geheten] Gantenvoort [onder Aalten], item domus Jordaninc [onbekend in Beltrum], item bona Horstwic [Horstwijk, nu Buurseman]...".

Lit.: J.G. Smit, "Eibergen en het goederenregister van Hendrik graaf van Dahl, heer van Diepenheim (1188)", in:Acht eeuwen heerlijk Eibergen. Bijdragen tot de geschiedenis van de gemeente Eibergen (Eibergen, 1988);

Het wapen van de gemeente Beltrum
Van 1811 tot 17 februari 1819 was Beltrum een zelfstandige gemeente. Bij Koninklijk Besluit van laatstgenoemde datum werd de gemeente Beltrum opgeheven en bij het grondgebied van de gemeente Eibergen gevoegd. In 1816 kreeg de gemeente een eigen wapen: een "bel van goud" op een schild van lazuur (blauw). Het was een zogenaamd sprekend wapen. Beltrum werd in het bezit van het wapen bevestigd, hetgeen zou doen vermoeden dat het wapen ook voordien al gevoerd werd. Maar daarvoor is (helaas) geen bewijs voorhanden.

Literatuur: Petersen, J.W. van, "Het wapen van de voormalige gemeente Beltrum", in: Old Ni-js, periodiek van de Historische Kring Eibergen, nr. 25 (1995), blz. 20. Overdruk uit: Jaarboek Achterhoek en Liemers 1980, blz. 23. Ook te vinden in: Harrie Blanken, Er zit muziek in Beltrum (Beltrum, 1997), blz. 31; Steenbergen, H.J., "Een teleurgesteld man en een verdwenen gemeente", in:Archief (van de Oudheidkundige vereniging "De Graafschap"), VI-4 (1961), blz. 332-338. Betreft burgemeester J.B.A. Batenburg; Dijkstra, Ger, "Beltrum wilde niet naar Eibergen", in: Old Ni-js, periodiek van de Historische Kring Eibergen, nr. 25 (1995), blz. 20-24.

Overige bronnen en literatuur:

  • Alfabetische index op het Registre Civique, canton Eybergen, commune Beltrum, 1812. Aanwezig in het gemeentearchief van Eibergen.
  • Blanken, Harrie, Er zit muziek in Beltrum (Beltrum, 1997).
  • Glopper-Zuiderland, C.C., Inventaris van de collectie Rijssenburg. Verzameling archivalia en documentalia toebehorend aan het arrtsbisdom Utrecht, Inventaris 17 Rijksarchief in Utrecht (Utrecht, 1983). Bevat veel door de Beltrumse priester-historicus J.H. Hofman verzamelde archivalia en aantekeningen. Dus ook zeer veel over Beltrum, Groenlo en omgeving.
  • Grobbee, H.E., "Het land van Slinge en Hieminkbeek", in: Old Ni-js, periodiek van de Historische Kring Eibergen, nr. 2 (1986), blz. 18-19.
  • Heuvel, H.W., "Zwolle, de verre katholieke buurschap", in: Old Ni-js, nr. 1 (1986), blz. 30-32. Eerder verschenen in: H.W. Heuvel, Gids voor Eibergen en Groenlo (Doetinchem, 1922).
  • "In de kooi", in:Almanak voor de Achterhoek en het Schipbeekdal, VII (1932) blz. 44-58. Betreft de eertijds aan de heer van Borculo toebehorende eendenkooi in Lintvelde.
  • Nijman, H.G., Inventaris van het archief van de voormalige gemeente Beltrum, 1797-1819. Aanwezig in het gemeentearchief van Eibergen (Eibergen, 1993). [Binnenkort hier te zien].
  • Oostrik, Nelly (bew.), Markeboek van de voogdij Beltrum, 1685-1784. Bronnenpublicatie nr. 2, uitgegeven door de Stichting Stad en Heerlijkheid Borculo (Borculo, 1995)
  • Steenbergen, H.J., "Uit de landbouwgeschiedenis van Groenlo en Omgeving", in: Archief (van de Oudheidkundige vereniging "De Graafschap", 1968, blz. 370-385. Met kaartje van de "havezathe" Groot Horstwijk.
  • Vaarwerk, Bennie te, "Uit de geschiedenis van de marken van Beltrum", in: Old Ni-js, periodiek van de Historische Kring Eibergen, nr. 17 (1991), blz. 11-33. In de bijlage een lijst van lieden die verplicht waren tot het leveren van een rookhoen aan het Huis Borculo, ingedeeld per rot (=wijk), 1804.
  • Verheijen-Klein Gebbinck, M., "Beltrum als buurschap in de Middeleeuwen", in: Old Ni-js, periodiek van de Historische Kring Eibergen, nr. 1 (1986), blz. 28-29.