|
Inhoud:
Oude
schrijfwijzen
De naam in het dialect
Betekenis van de naam
De Berkel als naamgever
De enterhaken in het stadswapen van
Borculo
De Eibergse Berkelhaven
De Berkel in documenten
Berkellandse Berkelbruggen in 1845
Links, literatuur e.d.
Enkele oude schrijfwijzen:
1282-1306: Bercle (Coesfeld)
1316: Bercle (Coesfeld)
1322: Bercla (Vreden)
1354: an der Bercle (Vreden)
1363: Berclo (Coesfeld)
1422: die Berkel (Zutphen)
1465: Berckel (Zutphen)
1481: Berckel (Vreden)
ca. 1540: Berckel (Lochem)
In het dialect:
In het (Eibergse) dialect wordt de Berkel steevast de
Bekke (beek) genoemd. Maar dit is bepaald geen uniek gegeven. Onder Vreden
heet ze "die Bääke". Iedereen die in de buurt van een beek woonde noemde
die de bekke. Minder vaak wordt de rivier de Barkel genoemd.
Betekenis van de
naam
"Berkel" is de officiële naam in Nederland en Duitsland. Het is een
zelfstandig naamwoord van het vrouwelijk geslacht. In het algemeen wordt
de naam afgeleid van het Germaanse woord "birko", dat in het
middelnederduits als "berk" werd geschreven. Het had de betekenis van berk
(berkenboom), Etymologisch wordt het woord verklaard als "helder, licht,
dus de lichte, met de lichte stam". Nu is het onwaarschijnlijk dat de
rivier genoemd is naar de berkenboom of berkenbossen, die hier niet
massaal voorkwamen. Eerder zou een verband gezocht moeten worden met de
kwaliteiten van het water dat er door stroomde en dat associaties opriep
met de bast van de berk: helder en licht. De uitgang -el komt in oude
Europese riviernamen vaak voor, zodat we daar geen bijzondere betekenis
aan hoeven te hechten. Een tweede optie is een vernoeming naar de
buurschap Borclo tussen Haarlo en Geesteren, waarnaar de heren van Borculo
zich hebben genoemd en waaraan ook Borculo zijn naam te danken heeft. Voor
deze optie pleit dat de Berkel deels een door mensenhand gevormde rivier
is. Tussen Haarlo en de Borculose watermolen is ergens in de Middeleeuwen
een nieuwe Berkeltak gegraven, juist door de buurschap Borclo, langs het
kasteel Borculo tot de verbinding met de benedenloop van de oude Grolse
Beek, beneden de Borculose watermolen. |
Inleiding
De rivier de Berkel is erg bepalend geweest voor de geschiedenis van met
name de stad Borculo en Eibergen. De heer van Borculo had zeker twee
watermolens op de Berkel, namelijk in Borculo en Olden Eibergen. Daarnaast
had de heer van Mallem een watermolen in de gelijknamige buurschap. De
heer van Mallem was echter een leenman van de heer van Borculo.
Laatstgenoemde eigende zich ook het waterrecht als een heerlijk recht toe.
De enige nog bestaande watermolens op de Berkel zijn die te Borculo en te
Mallem. De betekenis van de watermolens voor stad en heerlijkheid Borculo
heeft zijn neerslag gevonden in het loge van de nieuwe gemeente Berkelland,
waarin een waterrad is opgenomen.
Boven: Het
watermolencomplex te Borculo, voorjaar 2004. Rechts Berkelzomp de Jappe.
Deze molen is waarschijnlijk in de 16e eeuw gesticht door de heer van
Borculo. De nieuwe gemeente Berkelland heeft een waterrad opgenomen
in het logo.
Hoezeer de
geschiedenis van de stad Borculo bepaald werd door de Berkel en het water,
mag blijken uit de volgende twee kaarten (klik op de kaart om een
vergroting te zien):
Borculo, ca. 1640
(Regionaal Archief Zutphen). Van veel van de watertjes in de stad Borculo
moeten we ons geen al te grote voorstelling maken. Veel meer dan sloten
zullen het niet geweest zijn. Op de kaart heet de gracht links de Olde
Berckel. Bij Nijhoff (Gelders Archief), hieronder, de Walbeek.
De Berkel
was een
rivier van uitersten. Met moeite was hij soms bevaarbaar te maken en dat
niet eerder dan circa 1600. De oprichting van twee Berkelcompagnieën heeft
economisch niet veel zoden aan de dijk gezet, maar is wel medebepalend
geweest voor de romantiek rond de Berkelscheepvaart. In
2004 is in Eibergen een reconstructie gemaakt van het rond 1770 vermeldde
haventje met hijskraan (naar een
19de eeuws Lochems voorbeeld). Overigens werd
die romantiek in de jaren '60 en '70 van de vorige eeuw veel geweld aan
gedaan door de derde Berkelverbetering, die de rivier op veel plaatsen het
aanzien van een kanaal gaf. Hieronder de situatie tussen Haarlo en
Eibergen (vanaf de Stokkersbrug).
Onder: Het
verdeelwerk bij Haarlo. Links de aftakking naar Borculo, rechts het begin
van de Bolksbeek, die de oorspronkelijke benedenloop van de Berkel geweest
moet zijn. Zou er geen stuw zijn geweest, dan zou al het water niet over
Borculo stromen, maar langs Geesteren en Gelselaar richting noordwesten.
De Berkel als naamgever
In het Berkeldal zijn veel boerijen te vinden met het element "beek". In
Olden Eibergen is er een boerderij Beezebekke (Biezebeek) en in Haarlo was
er een boerderij Overbekkink, In Rekken bestond ooit de boerderij
Meerbekke. Zelden is de Berkel naamgever geworden van een stuk grond.
De benaming Berkeles voor een deel van de Geesterense Es (notabene niet
grenzend aan de Berkel), is wel een uitzondering. Pas in de twintigste
eeuw werd de Berkel bron van inspiratie voor vele projecten zoals de
voormalige electriciteitsmaatschappij De Berkelstreek (gevestigd in
Borculo), de wijk Berkellanden en de straatnaam Berkel Esch (overigens
historisch onjuist) in Eibergen, Overberkel voor het industrieterrein in
Borculo, Berkelpalace voor een horecagelegenheid bij de Hambroekplas in
Borculo, Berkelstad (Borculo), Berkelstadradio (lokale zender Borculo),
Berkelland FM (lokale Eibergen, Neede). Voorlopig hoogtepunt is wel de
benaming voor de nieuwe gemeente Berkelland, die een fusie is van de
gemeenten Borculo, Eibergen, Neede en Ruurlo. Gezegd moet echter worden
dat Ruurlo grotendeels niet in het stroomgebied van de Berkel ligt en ook
historisch geen banden met deze rivier heeft.
De Berkel in documenten
1. Het stroomgebied
van de Berkel en overstromingen in 1845
Het stroomgebied van de Berkel werd voor het eerst nauwkeurig vastgelegd
door Willem Staring, die in 1845 in opdracht van Gedeputeerde Staten van
Gelderland het Verslag over den toestand der Berkel en ontwerp tot
verbetering van die rivier . Op één van de kaarten, die als bijlage
bij het boek verschenen, is het stroomgebied weergegeven met de gebieden
die in maart 1844 overstroomden. Op de
kaart is het
stroomgebied grof gearceerd en de overstroomde gebieden zijn fijn
gearceerd. Hoe bedreigend dat water voor Borculo was, blijkt uit bijgaand
"Naauwkeurig verslag van den Berkelvloed in de
maand october 1843 in de gemeente Borculo", waargenomen door de
burgemeester.
Links en andere verwijzingen
|
Belangrijkste
literatuur:
* H. Hagens, Molens,
Mulders, Meesters. Negen eeuwen watermolens in de Gelderse
Achterhoek, Salland en Twente (Hengelo Ov. 1979);
* Hermann Terhalle, Die Berkelschiffahrt in der Wirtschaftsgeschichte
des niederländisch-westfälischen Grenzraumes (Vreden 1990);
* G.J. Schutten, Varen waar geen water is. Reconstructie van een
verdwenen wereld. Geschiedenis van de scheepvaart ten oosten van de
IJssel van 1300 tot 1930 (Hengelo Ov. 1981). |
Links:
Stichting Berkelzomp:
http://www.stichtingberkelzomp.nl/joomla/index.php
Waterschap Rijn en
IJssel:
http://www.wrij.nl/ (sitemap>organisatie>archieven)
http://nl.wikipedia.org/wiki/Berkel_(rivier)
|
|
